Rehberlik

Rehberlik ve Psikolojik Danışma Ayrı Kavramlardır.
Rehberlik her türlü etkinlikleri ve servisleri kapsar!
Psikolojik danışma rehberlik kavramının bir parçasıdır!

Psikolojik Danışma Kavramı; Rehberlik ve psikolojik danışma; Bireyi kişisel problemlerinin çözümü için gerekli olan olgusal bilgileri sağlayan, kişinin isteklerini ve imkanlarını, çeşitli özelliklerini tanımasına yardımcı olan ve nihayet bu bilgilerden yararlanarak kendini gerçekleştirmesine yardım eden bir hizmet alanıdır.
Kuzgun’a göre rehberlik; Kendi istek ve imkanları ile toplumda kendine açık gelişme imkanlarını ve beklentileri tanıması ve bunları en iyi şekilde uzlaştırabilmesi için bireye yapılan profesyonel ve sistematik yardımdır.
Kepçeoğlu’na göre rehberlik; Kendini anlaması problemlerini çözmesi, gerçekçi kararlar alması, kapasitelerini geliştirmesi için uzman kişilerce bireye yapılan psikolojik yardımlardır.

Rehberliğin Amacı

Kişilerin kendilerini ve çevrelerini ilgilendiren kararları verirken daha çok bilinçli, dış baskılardan ve iç çatışmalardan arınmış olmasına yardımcı olmak rehberliğin en önemli amacıdır. Rehberlik hizmeti sayesinde birey ilk planda göremediği ayrıntıları kolayca seçebilecektir.

Rehberliğin bireyde gerçekleştirmeye çalıştığı amaçlar;
– Bireyin kendisini ve toplumu tanıması.
– Çevrede kendisine açık olan fırsatları öğrenmesi.
– Gizil güçlerin geliştirilmesi.
– Çevresine uyum sağlaması, olarak gruplandırılabilir

Rehberliğin İlkeleri
Her birey seçme özgürlüğüne sahiptir ve saygıya değer bir varlıktır.
Rehberlik hizmetlerinin odak noktası bireydir.
Rehberlik hizmetlerinden yararlanmada istek esastır.
Rehberlik hizmetlerinde gizlilik esastır.
Rehberlik hizmetleri katılım, destek ve işbirliği içinde gerçekleştirilmelidir.
Rehberlik hizmetleri tüm öğrenci grubunu kapsar.
Rehberlik hizmetleri öğrencilerin tüm yönleriyle gelişmelerine yöneliktir.
Rehberlik hizmetleri hayatın tümünde esas alınmalıdır.
Rehberlik hizmetleri bireysel farklılıkları dikkate almalıdır.
Rehberlik hizmetlerinde toplumsal sorumluluklar dikkate alınmalıdır.
Rehberlik hizmetleri planlı, programlı ve profesyonelce olabileceği düzenlenmelidir.
Her öğrenci grubunun ihtiyaçlarının birbirinden farklı unutulmamalıdır.
Rehberlik hizmetleri eğitimle paralellik göstermelidir.

Rehberlik Servisleri
Psikolojik danışma
Bireyi tanıma
Bilgi toplama ve yayma
Yerleştirme
İzleme
Alıştırma – oryantasyon
Müşavirlik (konsültasyon)
Araştırma ve değerlendirme
Çevre ve veli ilişkileri

Psikolojik Danışma
Rehberlik hizmetlerinin özünü ve merkezini oluşturur. Psikolojik danışma sisteminin olmadığı bir rehberlik sistemi sağlıklı bir şekilde işlemeyecektir.
Psikolojik danışma, kendini tanımak ve anlamak isteyen herkese verilebilecek bir hizmettir. Çeşitli nedenlerle uyum sıkıntısı çeken, kendisini yalnız hisseden, başarısız ve değersiz gören, toplum içinde kendisine yer edinememiş kimselere, sorunların kaynağını belirlemede ve çözüm yolları üretmelerine yardımcı olur.

Bireyi Tanıma
Bir başkasına yardımcı olabilmek ancak yardıma gereksinimi olan bireyi tüm yönleri ile tanımakla mümkündür. Eğitim-öğretim ile ilgili sorunlar öğrencileri yakından gözlemek ve onlarla ilgili bilgileri toplamakla mümkündür. Öğrencinin yaşadığı çevre, ebeveynleri, arkadaşları, öğretmenleri ve kendisi bilgi toplama kaynaklarıdır. Ayrıca; gözlem, test, anket, psikolojik danışma üniteleri gibi yardımcı bilgi kaynakları da bireyi tanımada önemlidir. Bireyi kalıcı olarak yönlendirmede kendisi ile ilgili bir dosya oluşturulması uzun vadeli olarak çok değerli bilgiler içerir (dosyanın gizlilik içinde tutulması gerekir). Tüm bu olgular bir araya geldiğinde rehberlik hizmetleri tam anlamıyla yürütülebilir.

Bilgi Toplama ve Yayma
Öğrencilerin kendilerini geliştirmeleri ile ilgili bilgileri ve olanakları, iş imkanları ile ilgili güncel bilgiler vermek bu servisin görevlerindendir. Ayrıca verimli çalışma yolları, teorikte tamamlanmış bilgilerin sosyal hayata uygulama olarak konmasında etkin rol oynar.
Okul-içi programlar, sosyal, kültürel, eğitsel çalışmalar, uğraş alanlarda ufuklarının genişletilmesi ve en önemlisi hayatın anahtarını kazanmada en uygun seçeneği bulmalarına yardım etmek gerekir. Öğrencilerin ulaşamayacakları bilgileri güncel olarak onlara vermek de bu servisin görevleri arasında yer alır. Rehberlik hizmetleri bu şekilde yönlendirilebilir.

Yerleştirme
Öğrencilerin ilgi alanlarına göre bir üst oluşuma ve programa yerleştirilmeleri bu servisin görevleri içinde yer alır. Öğrenciler okul içinde bir üst programa dahil edilirse okul-içi yerleştirme, okul dışında bir programa yönlendirilirse okul-dışı yerleştirme olarak adlandırılır.
Hizmetlerin niteliği bakımından öğrencilerin, program, ders, kurs, bölüm ve diğer okullara yerleştirilmesi eğitsel yerleştirme; çeşitli sosyal, kültürel ve eğitsel kol etkinliklerine yerleştirilmesi sosyal yerleştirme; öğrencinin bir iş veya mesleğe yerleştirilmesi ise, mesleki yerleştirme hizmetleri içinde ele alınabilir.

İzleme
Programlara ya da mesleklere yerleşen bireylerin ne ölçüde başarılı/başarısızlık gösterdiğini araştırmak, psikolojik danışma sırasında alınan kararların, seçilen davranış tarzının ne ölçüde etkili olduğunu saptamak bu servisin görevleri içinde yer alır. İzleme servisi sayesinde psikolojik danışma ve rehberlik hizmeti daha sonraki öğrencilere yapılacak hizmetlerde yapılacak hata oranının en aza indirgenmesinde büyük önem taşır.

Oryantasyon (Alıştırma)
Öğrencilere okulu, okulda bulunan imkanları, dış çevre ile olan ilişkileri ve öğrendikleri bilgilerin sosyal hayata yansıtılma çalışmaları bu servisin görevleri içinde eyer alır. Bu servisin etkili bir şekilde işleyebilmesi için okulu oluşturan tüm ögelerin işbirliği içinde çalışması büyük önem taşır. Yapılacak tanıtım programları ile okul ve danışma ve rehberlik hizmetleri ile ilgili bilgiler öğrenciler kolayca ulaştırılabilecektir.

Müşavirlik (Konsültasyon)
Okul personeli ve velilere yönelik olarak, okul ve ev ortamının öğrenciler için öğrenmeye daha uygun hale getirilmesine yönelik etkinlikleri kapsar. Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri veliler tarafından da benimsenirse işlevi artacaktır.

Araştırma ve Değerlendirme
Verilen her psikolojik danışma ve rehberlik hizmeti takip edilmelidir. Takip edilen hizmetlerdeki başarılı ve eksik yönler tespit edilerek daha sonra yapılacak değerlendirme sayesinde daha sonraki hizmetlerin daha etkili olması sağlanabilecektir.

Çevre ve Veli İlişkileri
Okulda yapılan tüm rehberlik hizmetleri veliler ile işbirliği sağlanarak yapılmalıdır. Öğrencilerin ilgi alanları başarı durumları velilerle yapılacak toplantılarla değerlendirilmelidir. Yaşanılan çevre ile öğrencilerin sıkı bir ilişki içine girmeleri de bu servisin görev alanındadır. Oluşturulan gruplar ile öğrencilerin uğraş alanları olan iş yerleri ziyaret edilmeli ve bilgi almaları sağlanmalıdır.

Öğretmenlerin Rehberlik Hizmetleri İle İlgili Görevleri
Okul rehberlik programının planlanması, geliştirilmesi ve değerlendirilmesi ile ilgili etkinliklere katılmak
Okul rehberlik kuruluna katılmak
Sınıfındaki rehberlik hizmetlerinde kullanılabilecek materyali sağlamak
Öğrencilerin rehberlik ihtiyaçlarını ve bunların ne ölçüde karşılandığını belirlemek
Çeşitli problemleri olan öğrencileri belirleyerek bunları rehberlik servisine sevk etmek
Öğrencileri rehberlik hizmetlerinden yararlanmaları yönünde teşvik etmek
Rehberlik hizmetleri ile ilgili hizmet içi eğitim etkinliklerine aktif olarak katılmak
Her bir öğrencinin bilişsel, duyuşsal, sosyal ve fiziksel güçleri ile desteğe, özel ilgiye ya da dikkate ihtiyaç duyduğu alanları ile ilgili ulaşabildiği tüm bilgileri toplamak ve bunları kullanmak
Gerek öğrencilere gerekse velilere yönelik olarak, okul rehberlik programında yer alan önleyici, geliştirici ve bilgi verici grup rehberliği etkinlikleri konusunda beceri ve deneyim kazanmak ve rehber öğretmene işbirliği içinde etkinlikleri yürütmek
Ayrıca öğretmenler rehber öğretmen tarafından yürütülen tüm etkinliklerde onu desteklemeli, rehber öğretmene yardımcı olmalıdır.

Rehberlik teknikleri; Psikolojik danışma ve rehberlikte kullanılan teknikler genellikle testler ve test dışı teknikler olarak iki grupta toplanır.
Test teknikleri; Rehberlikte kullanılan test ve diğer tekniklerin esas amacı psikolojik ölçme sonunda bireye yapılacak psikolojik yardımlardır. Rehberlikte testlerin kullanıldığı durumlar şunlardır;
Yordama; Bireye gelecekte hangi alanlarda ne ölçüde başarılı olacağını, hangi faaliyetlerden doyum sağlayacağını kestirebilmek için objektif verilere ihtiyaç vardır.
Sebebi ortaya çıkarma; Öğrencilerin gelişimlerinde gözlenen gecikmelerin ve bozuklukların çarelerini bulabilmek her şeyden önce bunların nedenlerini doğru teşhis etmeye bağlıdır.
İhtiyaçları saptama; Bir rehberlik servisi herhangi bir hizmeti uygulamaya koymadan önce böyle bir hizmete ne kadar ihtiyacı olduğunu saptama gereği duyabilir.
Değerlendirme; Danışman, psikolojik danışma ve rehberlik hizmeti vermeden önce ve hizmeti verdikten sonra danışman belirli özelliklerinde bir değişme olup olmadığını saptama gereği duyabilir.
Araştırma; Danışman daima gelişme çabası içinde olmak durumundadır. Danışman rehberlik hizmetlerini daha da iyileştirici yöntemler bulabilmek için araştırma yapmalıdır.

Rehberlikte Kullanılan Testlerde Bulunması Gereken Özellikler
Geçerlik; Bir testin, ölçmeyi hedef aldığı özelliliği ne ölçüde ölçtüğünü ifade eder.
Güvenirlik; Bir testin, ölçmeyi hedef aldığı özelliği ne ölçüde doğru ölçtüğünü ifade eder.
Güvenirlik bir testten çeşitli zamanlarda elde edilen puanların kararlılığının göstergesidir.
Norm; Bir kimsenin bir testten aldığı puanı başkalarının puanlarının kararlılığının göstergesidir.
Eş form; Rehberlikte kullanılan testlerin eş formlarının bulunması gerekir.
Tek ya da çok faktör; Rehberlikte tek puan testler yerine mümkün olduğu kadar çok çeşitli puan veren testler tercih edilmelidir.

REHBERLİKTE KULLANILAN BAŞLICA TESTLER

Yetenek Testleri; Bireylerin zihinsel ya da akademik yetenekleri hakkında bilgi toplamak amacı ile hazırlanmış araçlardır. Genel yetenek testleri belirli düzeylerde genel zihin yeteneklerini, özel yetenek testleri, müzik, resim, sanat dallarında bireylerin sahip bulunduğu özel zihin yeteneklerini, farklı yetenek testleri ise dil yeteneği, sayı yeteneği, soyut kavrama yeteneği, mekanik kavrama yeteneği gibi farklı zihin yeteneği gibi farklı zihin yeteneklerini ölçmek amacı ile hazırlanmıştır.
Kişilik Testleri; Kişilik testleri, danışmanın psikolojik danışma yardımı almasını gerektirecek bir kişilik bozukluğu olup olmadığı, danışmanın girmek istediği mesleğe uygun kişilik örüntüsüne sahip olup olmadığı ile ilgili bilgileri elde etmek için kullanılabilir. Genel olarak kişilik testleri projektif türden olup yoruma açıktır. Projektif kişilik testleri arasında Rorşah, TAT, CAT, MMPI, Çeşitli cümle tamamlama testleri ve resim yorumlama testleri sayılabilir. Benlik tasarım envanterleri ve problem tarama listeleri gibi envanterlerde kişilik testleri arasında sayılabilir.
İlgi Envanteri; Genellikle iş, meslek ve çeşitli sosyal ve kültürel etkinliklere karşı bireylerin ilgilerini ölçmek amacıyla hazırlanmıştır. İlgi envanterleri bireylerin hoşlandıkları ve hoşlanmadıkları alanları daha iyi tanımalarına ve böylece ilerde kendilerine doyum sağlayacak alanları daha isabetli seçmelerine yardımcı araçlardır.

TEST DIŞI TEKNİKLER
Gözlem; Rehberlik alanında gözlem genel olarak bireylerin değişik ortamlarda çeşitli davranışları hakkında onları gözetleme yoluyla bilgi toplama tekniğidir. Gözlem yolu ile bilgi toplanan bilgiler oldukça sınırlıdır. Sadece belirli bir birey ya da grup içindeki bireylerin yine belirli davranışlarını gözlemek amacı ile yapılan gözlemlere sistemli gözlem adı verilir. Rastlantısal (sistemsiz) gözlem tamamen seçimsiz olarak her bireyin tipik bulunan her tür davranışını her ortamda yaygın olarak gözlemektedir.
Anekdot; Gözlem sonuçlarının kayıt edilmesi amacı ile geliştirilmiş özel bir formun adıdır. Anekdot karşılığı olarak vaka kaydı ya da olay kaydı gibi adlar da kullanılmaktadır.
Derecelendirme Ölçeği; özlemlerim kayıt edilmesi için kullanılan araçlardan biridir. Bir bireyin belirli bir konuda çeşitli davranış özellikleri hakkında sıralanmış açıklayıcı ifade ya da cümlelerin bireyi tanıyan ve gözlemi yapan kişi tarafından işaretlenmesini esas alır. Derecelendirme ölçekleri sayısal ölçekli, betimsel ölçekli, karşılaştırmalı ve grafik ölçekli olarak sınıflandırılabilir.
Otobiyografi; Otobiyografi bir kimsenin şimdiki ve geçmiş yaşamını yazılı olarak anlatmasıdır. Otobiyografi bireyi inceleyen kişiye onun değerleri, beklentileri, gereksinimleri ve çatışmaları, kısaca kişilik dinamiği hakkında ipuçları verir. Ayrıca kişinin kendini nasıl gördüğünü anlamaya olanak veren tekniklerin başında gelir.
Otobiyografi bireyin gerçekleşmemiş istek ve beklentilerini açığa vurmasına, kendi duygularını, tavırlarını ve amaçlarını daha ayrıntılı olarak görmesine yardım ettiği gibi, birey hakkında başka tekniklerle toplanmış bilgilerin daha çok anlam ve canlılık kazanmasına da hizmet eder.
Sosyometri; Bir grubun üyeleri arasındaki etkileşim örüntüsünü saptamak amacı ile kullanılan tekniğe sosyometrik test adı verilir. Sosyometri belirli alanlarda bir grubun bütün üyeleri arasında mevcut tüm ilişkileri ortaya koyması bakımından pratik bir yöntem olmakla birlikte bu sosyal ilişkilerin arkasındaki nedenler, değerler ve tutumlar hakkında fazla ipucu vermez.
Sosyogram, grafiksel bir anlatım içinde gruptaki bireyler arasında buluna ilişkiler ile grubun sosyal yapısını açık seçik olarak gösterir. Hazırlanan sosyogramda liderler, terk edilenler, reddedilenler, karşılıklı çekenler ve klikler görülebilir.
Kimdir Bu; Bir sınıf ya da grup içindeki sosyal ilişkileri ortaya çıkaran sosyometrik tekniklerden birisidir. Kimdir bu tekniği, grup içindeki bireylerin kendi kendini nasıl gördüğünü, diğer üyelerle nasıl sosyal bir ilişki içinde bulunduğunu ortaya çıkarır.
Vaka İncelenmesi; Vaka İncelenmesi bir kişi hakkında test ve test dışı tekniklerle elde edilen bilgilerin sistematik bir biçimde rapor edilmesidir. Vaka incelenmesi genellikle öğrenme güçlükleri, sosyal ya da kişisel uyum gösteren, kısaca davranışları yönünden özel ilgi gerektiren öğrenciler üzerinde yapılır. Vaka incelemesi bir kimsenin çeşitli özellikleri hakkında mümkün olduğu kadar ayrıntılı bilgi toplama ve bunları anlamlı bir şekilde bütünleştirme işlemidir. Vaka incelemesi genişliğine değil, derinliğine bilgi toplamayı esas alan bir tekniktir.
Problem Tarama Listesi; Bu listeler ile bireyi kaygılandıran ve onun çevresine dengeli ve sağlıklı şekilde uyum sağlamasını engelleyen tüm problemler belirlenir. Problemlerin çözümünü sağlamak üzere bireye yapılacak psikolojik danışma ve rehberlik yardımları programlanabilir.
Problem tarama listeleri öğrencilerin sağlık, bedensel gelişim, okul hayatı, aile ve ev hayatı, çevresi ve arkadaşlarıyla ilişkileri, kız-erkek arkadaşlık hayatı, kendi iç dünyası, kişilik sorunları ile ilgili alanlardaki problemlerini tespit etmek için kullanılır.
Anket; Okullarda öğrencileri ev ve aile yaşantıları, sağlık durumları, eğitsel ve mesleki planları, okul-içi ve okul-dışı etkinlikleri, çalışma alışkanlıkları gibi çok çeşitli özellikleri hakkında kendilerinden ya da diğer ilgililerden bilgi toplamada yaygınlıkla kullanılabilir.
Psikolojik Danışma; Tüm danışma ve rehberlik sistemlerinin merkezini oluşturur. Danışma, öğrencilerle danışmanın yüz yüze gelerek çeşitli problemlere çözüm yolu aramak üzere kurdukları psikolojik ilişkidir. Psikolojik danışma psikolojik sağlığı onararak, güçlendirerek bireylerin kendilerini ve kişiliklerini daha iyi anlamalarına, karşılaştıkları sosyal ve duygusal problemlerin çözümünde ilgi ve yetenekleri doğrultusunda potansiyellerini en iyi şekilde değerlendirmelerine ve problemlerine en uygun çözümü getirmelerine yardımcı olmaktır.
Danışanların sayısı bakımından bireysel psikolojik danışma, grupla psikolojik danışma olarak iki kısımda incelenir. Sürecin yoğunlaştığı problem alanı bakımından, kişisel-sosyal psikolojik danışma, eğitsel-mesleki psikolojik danışma, rehabilitasyon danışması olarak üç kısımda toplanabilir.
Grupla psikolojik danışmada özellikle bireyin kendini tanıması ve anlamsı, kendini ve kendi problemlerini çözmede daha çok güç ve güven kazanması, başkalarını daha iyi tanıyabilmesi, daha iyi iletişim becerileri kazanabilmesi vb. özellikler kolayca bireye kazandırılabilecektir. Grupla psikolojik danışmada da amaçlar yine bireyseldir; yani tek tek bireylere dönüktür ve bireyin kendini gerçekleştirmesine yardım noktasında toplanır.
Ev ziyaretleri; Bu ziyaretlerin amacı, ev yaşamı ile ilgili çeşitli bilgileri toplamak ve bireyi daha iyi tanıyarak onun kendisini daha iyi tanımasına ve problemlerin çözümüne yardımcı olmaktır. Çocuğun aile ortamı hakkında ilk elden bilgi toplamaya olanak verir. Ayrıca ailenin psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerine karşı ilgi ve yardımını artırır.
Toplu Dosya; Okullarda öğrenciler hakkında çok değişik tekniklerle, değişik kaynaklardan toplanan bilgilerin özetlenerek sistemli bir şekilde kayıt edildiği dosyalara toplu dosya adı verilir. Bu dosyaların rehberlik sistemi tarafından sürekli olarak kontrol edilmesi bir zorunluluktur.
Bir toplu dosyada öğrencilere ait tüm bilgiler yer alır. Kişisel bilgiler, ev ve aile durumu, sağlık ve bedensel gelişim, okul geçmişi ve akademik durumu, kişisel ve sosyal gelişimi, özel yetenekleri, ilgileri ve iş tecrübesi, eğitsel ve mesleki planları ile ilgili tüm bilgileri içerir. Toplu dosyalarda öğrencilerle ilgili gizli bilgilerin bulunmamasına dikkat edilmelidir.

MESLEKİ REHBERLİK
Gençlerin çeşitli meslekleri tanımaları ve kendi özelliklerine uygun olan meslekleri seçmeleri, seçtikleri mesleklere hazırlanmaları ve mesleki yönden gelişmeleri amacıyla yapılan yardım hizmetlerine mesleki rehberlik denir. Mesleki rehberlik hizmetleri üç aşamada geçekleştirilir;
– Bireyi (öğrenciyi) tanıma
– Meslek alanlarını tanıma
– Bireyin kişisel nitelikleri ile, mesleklerin gerektirdiği özellikler arasında bağlantıyı kurarak, kendine uygun bir mesleği seçmesine yardım etme olarak sıralanabilir.
Mesleki rehberlik hizmetlerinde önemli olan bireylere meslek seçiminin önemini kavratabilmektir. Meslek sadece para kazanmak amacıyla değil aynı zamanda psikolojik tatminin de sağlandığı bir olgudur. Meslek kaynaklarda genel olarak bir kimsenin geçimini sağladığı iş olarak tanımlanır.
Kişilerdeki gizil güçlerin ortaya çıkartılması, psikolojik tatminkarlık, sosyal gereksinimlerin karşılanması gibi faktörler ortaya konulduktan sonra meslek seçimi yapılabilir. Mesleki kararlar alınabilmesi için daha önceden eğitsel rehberlik çalışmalarının yapılmış olması gerekir. Boş olan ve ülkenin ihtiyacı olan istihdam alanlarına göre bireylerin ilgi alanlarına göre mesleki yönlendirme çalışmaları yapılırsa hem bireyler hem de ülkenin çıkarları söz konusudur.
Kişilerin uğraş alanı olarak seçtikleri mesleklerde uzun yıllar çalıştıkları göz önüne alınırsa meslek seçimi hakkında verilen karar birinci sırayı alır. Yaklaşık olarak seksen bin saat mesleğimizle ilgileniriz. Mesleki karar, mesleki gelişim sürecinin sonunda yapılan bir seçimdir.
Mesleki gelişim süreci, çocuklukta bir meslek fikri oluşmasına başlamasından itibaren yetişkinlikte bir meslek sahibi oluncaya kadar geçen gelişim evreleridir. Her gelişim döneminde verilmesi gereken bir rehberlik anlayışı vardır. Yaş gruplarına özel ve onların özelliklerini kapsayan mesleki rehberlik hizmetleri kapsamlı bir şekilde planlanmalıdır.
Mesleki gelişim süreci 5 aşamada yaşanır ( Isaacson 1986 ) :
– Uyanış ve farkında olma ( Awareness ) 5-12 yaş
– Meslekleri keşfetme ve araştırma ( Exploration ) 12-15 yaş
– Karar verme ( Decision Making ) 15-18 yaşları
– Hazırlık ( Pereparation ) 18-23 yaşları
– İşe yerleştirme ( Employment ) 23 ve sonrası

Mesleki Gelişim Kuramları
Bireylerde meslek fikrinin nasıl doğup geliştiği, mesleki seçim ve kararların nasıl oluştuğu, bu seçimi etkileyen etmenlerle birlikte bu süreci açıklamaya çalışan görüşlerdir. Bireyin meslek seçimini pek çok etmen etkiler. Bu etmenler internal ve external olabilir. Meslek seçimiyle ilgili bir çok kuram bulunur;

Ginzberg ve arkadaşları
Meslek seçimin yalnızca belirli bir anda gerçekleşen bir olay değil, çocukluktan ergenliğe oradan da erken yetişkinliğe uzanan dönemi kapsayan bir gelişim süreci olduğunu ileri sürerler. İlk kuramcılar; Ginzberg,Ginsburg, Axelrad, ve Herma’dır. Bir ekonomist, bir psikiyatrist, bir sosyolog ve bir psikologtan oluşan bu takım ergenlerin meslek seçimlerini nasıl ve niçin yaptıklarını araştırmışlardır. Bu kuramın 3 temel unsuru vardır;
– Meslek seçimi bir süreçtir
– Bu süreç büyük ölçüde geri dönülmezdir
– Seçim süreci daime bir uzlaşmayı içerir
Ginzberg mesleki karar verme sürecinin fantezi, geçici seçim (kapasite, değer, geçiş ) ve gerçekçi seçim (keşfetme, billurlaşma, belirleme ) olmak üzere 3 dönem olarak analiz edilebileceğini belirtir.
Ginzbergin mesleki gelişim dönemleri
Yaşlar
1- Fantezi Dönem
5-11
2- Geçici Seçim ( deneme )dönemi
– İlgi Aşaması
– Kapasite ( yetenek ) Aşaması
– Değer Aşaması
– Geçiş Aşaması
11-17
11-12
13-14
15-16
17
3- Gerçekçi Dönem
– Keşfetme Aşaması,
– Billurlaşma Aşaması
– Belirleme Aşaması
17-23
17-18
19-21
21-22

Bireyin meslek hazırlığı, amaçları ve çalışma dünyasının gerçekleri arasında en üst düzeyde uyumu bulmak için, yaşam boyu süren bir karar verme süreci olarak tanımladığı mesleki gelişim süreçlerinin kesin kalıplarının olmadığını ve bir süreç olduğunu ileri sürmüştür.

Super’in Benlik kuramı (kavramsal model)
Meslek seçimi belirli bir gelişim süreci içinde birey ile çevrenin etkileşimi sonucu oluşan benlik tasarımının bir mesleğe yansıması ve ifadesi olarak tanımlanmıştır. Rol kuramı olarak da tanımlanabilen kavramsal modeldir.
İnsanlar bebeklikten itibaren kendilerine ilişkin bir benlik kavramı oluşturmaya başlar ve bu süreç yaşam boyu sürer. Benlik kavramının oluşmasında insanların kullandığı en önemli yol şüphesiz keşfetmedir. Aile içinde deneme yanılma yoluyla benlik kavramı gelişimini sürdürür. Benlik kavramı üstlendiği rollerde yaşantılar geçirme, kapasitesini anlama süreçleri doğrultusunda oluşunu sürdürür.

Super 5 evreyi dikkate alır;
– Büyüme evresi (0-14 yaş)
– Araştırma (keşfetme) evresi 14-24 yaş
– Deneme basamağı 14-17 yaş
– Geçiş basamağı 18-21 yaş
– Sınama, izleme basamağı 22-24 yaş
– Yerleşme evresi 25-44 yaş
– Koruma evresi 45-64 yaş
– Çöküş evresi 65-…

Holland’ın Kişilik kuramı
Askeri ve psikiyatrik kurumlarda çalışan bir meslek danışmanı olan Holland; insanların tanımladığı 6 kişilik tipinden birine sahip olduğunu ve ona uygun mesleklerden birisini seçtiğini savunur. Kişilik ile meslek seçimi arasındaki ilişki pozitif olmalıdır. Altı tür kişilik tipine altı tür mesleki çevre eşlik eder. İnsanlar sahip olduklarıyla başarılı olabilecekleri ortamı arar. Meslek seçimi kişilik tipini ve çevrenin özellikleri arasındaki etkileşimle belirlenir.

Kişilik Tipi
Belirgin Özellikleri
Baskın Talepler
Tipik meslekler
1-Gerçekçi
Sabırlı ve hoşgörülü, pratik, maddeci, erkeksi, anti sosyal, uygucu, içten, doğal, sebatkar, içgörüleri ve başarma güdüleri gelişmemiş
Kas faaliyeti, motor koordinasyonu, gerektiren işler
Açık havadaki işler
Mekanik, sistematik çalışmalar
Nesneler eşyalar, makinesel ve hayvanlarla ilgili etkinlikler
Otomobil Tamirciliği, her çeşit Araç Teknisyenliği, elektrikçi, Mühendislik, Ziraat ile ilgili Meslekler, Ormancılık, Denizciler, Beden Eğitimi Öğretmenleri
2-Araştırıcı
Entelektüel, analitik düşünce yapısına sahip, rasyonel, eleştirel, titiz, sabırlı, yönetimci, bağımsız, çekingen, içe dönük
Analitik faaliyetler
Sistematik deneysel çalışmalar
Bilimsel çalışmalar
Fiziksel, biyolojik veya kültürel olguları araştırma
Biyolog, Genetikçi, Matematikçi, Kimyager, Fizikçi, Astronot, Antropolog, Tıp Teknisyeni
3-Artistik
Heyecan ve coşkuları dengesiz, hayalci, fevri, karmaşık, sezgileri güçlü, bağımsız, duygusal, uygucu olmayan, duyarlı ve etkileyici
Estetik faaliyetler
Tutkulu bağımsız, sistematik, olmayan aktiviteler
Sanatsal etkinlik ve ürünler yaratma
Bağımsız yaratıcı çalışmalar
Yazar, Ressam, Aktör, Tiyatro Sanatçısı/ öğretmeni, Müzisyen, Kompozitör, Dekoratör, mimar
4-Sosyal
Yardımsever, sorumluluk sahibi, sosyal, işbirliğine yatkın, empati kuralabilen, arkadaş canlısı, içten, sabırlı, nazik, anlayışlı
İnsanlarla birlikteliği sağlayan aktiviteler
Başkalarını ikna etme yönlendirme
Başkalarını Eğiterek geliştirmek yardım etmek
Sosyal Hizmetler Uzamanı, Rehabilitasyon Danışmanları, Psikolog, Psikoloji Danışmanları, Halkla ilişkiler uzmanı, Üniversite Hocaları, Öğretmenler
5-Girişimci
Dışadönük, titiz, itaatkar, tutarlı esnek olmayan, düzenli, sabatkar, vicdanlı, özdenetimli, hayal gücünden yoksun, dengeli
Başkalarını ikna etmeye yönelik faaliyetler
Sosyal eğlendirici etkinlikler
Organize edilmiş çalışmalar
Satıcı, Pazarlamacı, Komisyoncu, Menejer, Politikacı, Avukat
6-Geleneksel
Dikkatli, titiz, tutarlı, esnek olmayan, düzenli, sebatkar, vicdanlı, özdenetimli, hayal gücünden yoksun, dengeli
Sistemli, kurallara bağlı aktiviteler
Nesnelerle ilgili sistematik çalışmalar
Kayıt tutma hesaplama kontrol veri işleme makineleri kullanma
Banka Veznedarı, Kütüphaneci, Daktilograf, Postacı, Muhasebeci, Kitapçı, Finans elemanı

EĞİTSEL REHBERLİK
Eğitim süreci öğrencinin “öğrenmesi ve başarılı olması” üzerine odaklanmıştır. Bu nenle rehberlik hizmetlerine beklenen önemli işlevlerden birisi de “öğrenmeyi kolaylaştırma ve başarıyı artırma” konusunda yardımdır. Bu alanda yapılan hizmetlere eğitsel rehberlik denir. Bireyin büyüme ve gelişme süreci içinde eğitimde esas alınması gereken temel ihtiyaçlar vardır. Bu ihtiyaçlar onun;
– Kişisel-sosyal
– Eğitsel
– Mesleki gelişim
alanlarındandır. Çocuklara belirli yeterlilikler kazandırmak, öğrenmesini kolaylaştırmak, karşılaştığı güçlüklerin üstesinden gelmesine yardım etmek ve böylece uygun ve etkin bir öğrenme ortamı oluşturmaya yönelik hizmetlere eğitsel rehberlik denir.
Genel olarak bir tanımı yapılmak istenirse; eğitsel gelişim ve sorunlarla ilgili olarak eğitim sisteminde öğrencilere verilen yardım hizmetlerine eğitsel rehberlik adı verilir.

Eğitsel rehberliğin amacı;
– Öğrencinin okula ve okulun bulunduğu çevreye uyum sağlamasına yardım etmek
– Etkin ders becerilerini kazandırmak
– Eğitsel karalar vermesi ve seçimler yapmasına yardım etmek
– Başarıyı engelleyen etmenleri azaltmak ve yok etmesine olanak sağlamak
– Öğrencilerin ilgi, yetenek, eğilim ve özelliklerine uygun bir eğitsel ortam yaratmak
– Okul yaşamı ile meslek yaşamı arasında bağlantı kurmasına yardım etmek
Sınav kaygısının azaltılması, gevşetme teknikleri ve bireye bu yönde yapılacak psikolojik yardımlar rehberliğin amacına hizmet eder.

Eğitsel rehberlik hizmetlerinin kapsamı ve niteliği
Eğitsel rehberlik hizmetleri Öğrencinin öğrenmeyi öğrenmesini sağlamaya çalışır. Zamanı iyi kullanma, verimli ders çalışma yolları, plan yapma ve uygulama, öğrenmeye motive etme, öğrendiklerini unutmadan bellekte saklama, sınavlara hazırlanma, kaynaklardan yararlanma, yeteneklerini geliştirme, öğrenme engellerini aşabilme, eğitsel seçimler yapabilme be bunun gibi konularda öğrencinin olumlu tutum ve alışkanlıklar geliştirmesine yardım edilmesi eğitsel rehberliğin alanı içinde yer alır.
Okul öncesi ve ilköğretimde verilen eğitsel rehberlik hizmetleri daha sonraki yaşantısına etki edeceğinden ve sonraki dönemlerde değiştirilmesi güç olacağından sistemli bir şekilde ve uzmanlar rehberliğinde planlanmalıdır.
Bu hizmetler verilirken öğrencilerin eğitsel alanlarda karşılaştıkları problemler ve çözümleri konusunda velilere yönelik etkinlikler, araştırma izleme çalışmaları da eğitsel rehberliğin başka bir yüzünü oluşturur. Gelişimsel bir yaklaşım benimsenmeli, öğrencinin eğitsel gelişim görevlerini başarmasına yardımcı olunmalıdır. Ancak bunun yanı sıra bir güçlüğü gidermeye yönelik çözüm yaklaşımı da kullanılmalıdır. Eğitsel rehberlik hizmetleri sürekli olmalıdır. Kritik dönemlerde verilmesi gereken muhtemel hizmetler verilmediği takdirde ileriki dönemlerde problem yaratabilir. Okula yeni başlayan çocuklara verilmesi gereken oryantasyon hizmeti daha sonraki hizmetlerin verilmesine zemin hazırlar.
Bazen bireylere tek tek eğitsel rehberlik hizmeti vermek yerine grupsal olarak yapılan çalışmalar daha faydalı olabilir. Rehberlik servisindeki tüm görevlilerin ortak çalışması sonucunda daha başarılı bir rehberlik anlayışı kazandırılabilir.

Okulöncesi eğitim kurumlarında eğitsel rehberlik hizmetleri
Bu dönemin en önemli eğitsel rehberlik hizmeti okula uyum sağlamaktır. Okulöncesi eğitimi amaçları doğrultusunda okul ortamına alışma, ihtiyaçlarını karşılama, okulu ve çevresini tanımak, özel yeteneklere yönelme, konuşma kendini ifade becerisini geliştirme gibi etkinlikler eğitsel rehberliğin kapsamı içindedir.
Özellikle okulu tanıma ve uyum sağlama, çevreyi tanıma ve okumayı sevme büyük önem taşır. Bu özellikleri geliştirmek için çeşitli etkinlikler düzenlenmelidir.

İlköğretim I.dönemde eğitsel rehberlik hizmetleri
Her çocuk ana okuluna gitmeyeceğinden ilköğretim çocukları ilk kez eğitim ortamına girmeleri anlamına gelecektir. Bu dönemde sistemli bir oryantasyon programı devreye sokulmalıdır.
Okulu ve çevreyi tanıma, uyum sağlama, öğrenmeyle ilgili olumlu tutumlar ve beceriler geliştirme, okul başarısını etkileyen faktörleri kaldırma, karar verme, amaç belirleme, plana yapma ve yürütme, okul-aile-toplum arasındaki ilişkileri kavrama gibi konularda eğitsel rehberlik hizmetleri sistemli bir şekilde organize edilmelidir. Bu rehberlik hizmetleri öğrenme etkinliklerini destekleyici nitelikte olmalıdır. Sınıf öğretmeni bazı hedefler için özel olarak dersler içinde eğitsel rehberlik etkinlikleri düzenler.
İlköğretim I.dönem yapılması gereken eğitsel rehberlik uygulamaları şunlardır;
– Oryantasyon
– Okul ve sınıf kurallarını öğretme ve uygulama
– Yönergeleri izleme
– Etkin çalışma yöntemlerini öğretme
– Zamanı planlama ve etkin kullanma becerisini kazanma, hususlarını dikkate alarak eğitsel rehberlik etkinlikleri planlanmalıdır.

Oryantasyon programı uygulanırken tüm öğrencileri kapsamasına, sürekli olmasına, programlı ve kapsamlı olmasına, gelişim dönemlerine uygun işbirliği anlayışı içinde ve velilerin etkin katılımı sağlanmalıdır.
Ev ortamından okul ortamına girilmesi ile yeni ortamın kurallarının öğrenilmesiyle başlar. Öğrencilerin uyması gereken yazılı kurallar (sınav yönetmeliği, disiplin yönetmeliği vb.). Oryantasyon programında bu kurallarla ilgili olarak bilgi verilse de gerekli açıklamalar yapılmalı ve okuyabilecekleri duvar panolarına asılmalıdır. Yazılı kuralların yanında toplumsal yaşam içinde uyulması gereken yazılı olmayan değerlere dayalı kurallar vardır. Kuralların öğretilmesi ve uygulanması konusunda sınıf öğretmenleri uygun bir yöntem belirlemeli ve öğrencileri sıkmadan kuralları anlatmalıdır.
İlköğretimin sonlarına doğru kural saptama sınıf toplantıları düzenlenmelidir. Bu toplantılar sayesinde bazı yazılı kurallar sınıf tarafından tekrar edilecek ve kurallar sevimsiz olmaktan çıkacaktır. Kural toplantılarında her görüş dinlenmeli ortak yaşamda kurallara neden uyulması gerektiği öğrenciler tarafından kavranmalıdır. Uzlaşma sağlanmadan kurallar uygulamaya geçirilmemeli ve kurallı hareketler öğretmen tarafından pekiştirilmelidir.
Öğrencilere kazandırılması gerekli bir diğer eğitsel beceri yönergeleri izlemedir. Yönerge, bir işin nasıl yapılacağını gösteren, ne yapılması gerektiği ile ilgili açıklamalardır. Yönergeler sözlü, yazılı yada sembollerle ifade ediliyor olabilir. Öğretmen kendisi bir etkinliği yönergeleri izleyerek öğrencilerin gözleri önünde yaparsa yönergeler öğrenciler tarafından daha çabuk kavranacaktır. Yönerge kullanma teşvik edilmeli öğretmen tarafından pekiştirilmelidir.
Öğrenciler için öğrenmeyi öğrenmek çok önemlidir. Nasıl öğreneceğini bilen bireyler bilgi aktarımında ve bilgiyi kazanmada ustalaşırlar. Başarı, çalışmaya ayrılan sürenin etkin kullanımına bağlıdır. Etkin çalışma yöntemleri sayesinde öğrenciler öğrenmede güçlük çektikleri birçok konuyu zorlanmadan anlayabilirler. Öğrencilere zekanın başarı için gerekli olduğu ama çalışma olmadan yeterli olamayacağıdır.
Genel olarak öğrenciler şu alanlarda kendilerini geliştirmelidir;
– Zamanın iyi planlanması
– Çalışma ortamının düzenlenmesi
– Çalışma sürelerinin ve aralıklarının planlanması
– Not tutma
– Aktif dinlenme
– Hızlı ve etkili okuma
– Özet çıkarma
– Hafızayı güçlendirme
– Güdüleme

Ayrıca öğrencinin tüm eğitim yaşantısı boyunca bilgi kaynaklarından yararlanabilme becerisini kazanması sağlanmalıdır. Öğrenciler zamanı etkili kullanmayı öğrenmeli, yapmak zorunda oldukları ile severek yaptıkları işleri programlamalıdırlar. Çalışma ortamının düzenlenmesi, çalışma sürelerinin ve aralıklarının planlanması öğrencini kendisi tarafından planlanabilirse daha etkili olacaktır.
Not tutma alışkanlığı da öğrencilere bu yaşlarda verilmelidir ki daha sonraki dönemlerde alışkanlık halini alabilsin. Not tutma sayesinde hem aktif katılım gerçekleşecek, hem hatırlama kolaylaşacak hem de konu tekrar edilmiş olacaktır.not tutması gereken noktalar daha önce öretmen tarafından belirtilmeli daha sonra öğrenci bunu kendisi saptamalıdır.
Öğrencilere duymak ve dinlemek arasındaki fark anlatılmalıdır. Duyma pasif bir süreci içerirken, dinleme amaçlı ve aktif bir süreçtir. Öğrencilerin etkin dinleyiciler olabilmeleri çok önemlidir. Hızlı ve etkili okuyabilme, özet çıkarma, hafızayı güçlendirme çalışmaları etkin bir şekilde yapılmalı bu konularla ilgili etkinlikler düzenlenmelidir. Öğrencilerin öğrenmeye motive edilebilmeleri konuya ilgi duymaları ve disipline olmaları şarttır.

İlköğretim II.dönemde eğitsel rehberlik hizmetleri
Bu dönemde yapılması gereken eğitsel rehberlik çalışmalarının bir çoğu daha önce bahsedilen çalışmaları da içerir. Fakat bu dönemin sonlarına doğru yöneltme faaliyetleri de kritik bir önem taşır.
Bireyler bu dönemde kişisel nitelikleri ile çalışma arasındaki ilişkileri kavrama, okul başarısını etkileyen faktörleri kavrama, karar verme, amaç belirleme, yürütme, okul-aile arasındaki ilişkileri kavrama, okul-toplum arasındaki etkileşimi kavrama ve eğitim sonunda alternatifleri tanıma ve değerlendirme konularında eğitsel rehberliğe gereksinim duyarlar.
İlk öğretim sonunda üst eğitim kurumlarının tanıtılması ve plan yapma yürütme etkinliklerinde eğitsel rehberlik büyük önem taşır. Konu ile ilgili tüm alternatifler belirlenmelidir. Ayrıca eğitim kurumları ile ilgili bilgi alabilecekleri tüm kaynaklar ve alternatifler bireylere sunulmalıdır.
Öğrenciler üst eğitim kuruluşlarını incelemek amacıyla gruplara ayrılmalı ve araştırma-incelemelerine fırsat yaratılmalıdır. İlköğretim sonunda öğrenciler hangi okula, hangi eğitim ve meslek alanına yöneleceğine karar verirken geleceğini de planlamış olur. Öğrenciler eğitsel plan yapabilmelidirler. Eğitsel plan; öğrencinin öğrenim süresince alacağı dersleri hatta ders dışı etkinlikleri kapsar.